Karadeniz
Bölgesi'nde, Amasya İli'ne bağlı Gümüşhacıköy,
doğuda Merzifon, güneyinde Hamamözü, batıda
Çorum-Osmancık, kuzeyde de Samsun-Vezirköprü ile
çevrilidir. Amasya'nın kuzeybatısındaki dağlık
kesimde yer alan ilçenin kuzeydoğusunu Tavşandağı
(Tavşanlı), güneybatısını Eğerli Dağı, batısını da
İnegöl Dağı çevirmektedir. Orta ve doğu kesimleri
ovalık olan ilçeyi dağlardan inen Gümüşsuyu Çayı ile
Hamamözü Çayı sulamaktadır.
Yüzölçümü 716
km2’dir. 35.225 kişilik nüfusa sahip olan ilçe
merkezinde 14.170 kişi bulunmaktadır.
Gümüşhacıköy ekonomi
yönünden Amasya'nın en gelişmiş ilçelerindendir.
Tarımın bütün kollarının yanı sıra en çok şeker
pancarı, buğday, arpa, baklagiller, tütün, ayçiçeği
ve kendir yetiştirilmektedir. Ayrıca elma ve çeşitli
sebzeler de yetiştirilmektedir. yaylalarda koyun,
ovalık kesimlerde de sığır beslendiği gibi
tavukçuluk ve arıcılık da yapılmaktadır.
Yörede ilk yerleşen
kavimler Kimmerlerdir. Daha sonra XI. yüzyılda,
Artukluların eline geçmiş, XIV.yüzyılda Sadreddin
Artık el-Türkmani el Kimari tarafından imar
edilmiştir. Bu yüzden de Artukova veya Artıkâbad
gibi isimlerle de tanınmıştır. Sadreddin Artık'ın
torunu Hacı Ahmet Çelebi'den ötürü de ismi bir ara
Hacı Nazır Köyü olarak değiştirilmiştir. İlçe
merkezi Gümüşhacıköy’ün 5 km. güneyinde bulunan ilk
yerleşim merkezi Gümüş beldesi iken 1883 yılında
şimdiki Gümüşhacıköy merkezine taşınmıştır. Yörede
gümüş madenleri bulunmaktadır. Gümüş madeninin has
arpalık olarak Köprülü Mehmet paşa'ya verilmesinden
dolayı da burası Has Arpalık olarak da tanınmıştır.
XIX.yüzyıl sonlarında Sivas vilayetinin Amasya
sancağına bağlı bir kaza merkezi idi. O dönemde
Mecitözü'nün de Hacıköy adını taşımasından, buranın
ismi Gümüşhacıköy olarak değiştirilmiştir.
Ayrıca Köprülü
Mehmet paşa'nın yaptırmış olduğu Arasta (1669),
Çorumluoğlu el Hac Halil Ağa'nın yaptırdığı
Çorumluoğlu Cami (Arap Cami) (1821), Kurtoğlu El Hac
Halil Ağa'nın yaptırdığı Saray Camisi (1811), El Hac
İsmail Efendi'nin Cumara Camisi (1706), Hacı Mustafa
Tevfik Efendi'nin Müftü Camisi (1900), Çay Mahallesi
Hamamı (Millet Hamamı) (1820), Hacı Tahir Bey'in
yaptırmış olduğu Maarif Hamamı (1906)'dır.
İlçe merkezinde
Osmanlı dönemi eserlerinden; Bedesten, Büyük Hamam
ile Koyun Pınarı ve Kabak Çeşmesi
bulunmaktadır. Gümüş Beldesi: Haliliye Medresesi,
Yörgüç Paşa Camii, Darphane Camii, Maden Camii (Eski
Kilise ) Selçuklu ve Osmanlı Dönemi mimari
eserlerindendir.
Şarlayık:
Yeşilin her tonunun bulunduğu, altyapısı olan mesire
yerlerindendir.
Köprülü mehmet paşa camii:
Köprülü mehmet paşa tarafından 1660
yıllarında ahşap olarak yaptırılan camii 1756
yılında köprülünün torunlarından hafız ahmet paşanın
oğlu abdulbaki bey’in Gümüş’e madenemini (maden
sorumlusu) olunca burada bulunduğu camii şerifi
kargir olarak yeniletmiş ve çevresini genişleterek
vakıflarını tanzim etmiştir.18,yüzyıla orjinal
durumu ile gelebilmiş isede 1943 yılı depreminde
minare ve kubbesi nin bir kısmı yıkılınca caminin
arkasına bir namazgah yapılarak ibadete burada devam
edilmiş camii şerifte yıkılarak yerine 1948 yılında
bu günkü camii yapılmıştır.
Kervansaray
ve bedestan (arasta): Şehir merkezinde
köprülü mehmet paşa tarafından kendi adına caminin
külliyesi olarak 1669 yılında yaptırılmıştır ilk
yapıldığı anda külliyenin bu parçası kargir bir
kervan saray bir bedestandan oluşuyordu kervansaray
kısmı sonraki yıllarda yıkılmış bedestan ise bazı
ufak değişiklikler le günümüze kadar gelmiştir.Dört
kapısı olan arasta uzun ve dikdörtgen yapıdadır uzun
kenarı 81,88 m. dar kenarı 8,80 m, dir
Köprülü
mehmet paşa hamamı (Ördekli hamam): Ördekli
hamam köprülü külliyesinin bir parçası olarak 1661
yılında büyük camini kuzey kısmında şimdiki yer altı
tuvaletlerinin bulunduğu yere yapılmıştır.1900 lü
yıllara kadar kullanılan bu hamam 1950 yılında
belediye tarafından yıkılmıştır yanında bulunan
lüleli kayım pınarı halen kullanılmaktadır.
Saat kulesi:1898
Yılında kazanın kaymakamı olan yanyakı mustafa zade
ali bey halkında yardımları ile bedestenin doğu
kapısının kemeri üzerine bir saat kulesi
yaptırılmıştır. 1939 depreminde saat kulesi hasar
görmüş 1943 yılındaki depremde ise yıkılmıştır 1948
yılında zamanın belediye başkanı olan Emin özkılavuz
ve halkın gayretleri ile ahşap olarak yeniden
yaptırılmıştır. 1971 yılında ise ahşap olan bu saat
kulesi yıkılarak şimdiki saat kulesi tekrar
yapılmıştır.
Çorumluoğlu
camii (arap camii): 1821 Yılında
çorumluoğlu el-hac halil ağa tarafından
yaptırılmıştır çorumdan göç ettiği için çorumluoğlu
diye adlandırılan halil ağa nın yaptırdığı bu camii
1943 yılındaki depremharab olmuştur. Daha sonra halk
tarafından tamir ettirilmiş 1966 yılındada camileri
onarma ve tamir ettirme derneği tarafından yıkılarak
yeniden yaptırılmıştır.
Çay
mahallesi hamamı (millet hamamı): 1820
Yılında yapılmış olup eski yapısı yüksek kubbesi
olup bu kısımları 1965 li yıllarda belediyece
yıkılarak betonnarma kubbeler yapılmıştır osmanlı
minaresinde horasan ile tuğladan örülerek yapılan
kubbelernem ve rutubeti çektiği için sağlıklı bir
yapı arz ediyordu günümüzde özelliğini yitirmiş
durumdadır halen osmanlı hamam minarisine uygun
olarak kalan serin ılık ve sıcak bölümleri, sıcak
kısmında hamam göbek taşı ve dört odası ile hizmete
devam etmektedir.
Maarif
hamamı: 1906 Yılında ilçemiz kaymakamı olan
hacı tahir bey geliri maarif (miili eğitim) işlerine
harcanmak üzere bugünkü Gümüş caddesi üzerinde
bulunan maarif hamamının inşasını başlatmış kasaba
halkının yardımı ve çalışmaları ile iki yılda
tamamlanarak hizmete açılmıştır.
Cumara
camii: Gümüşhacıköy de yetişen El-Hac
ismail efendi tarafından 1706 yılında yaptırılmıştır
El-Hac ismail efendi bu camii yanında kendisi içinde
türbe yaptırmıştır 1906 lı yıllara kadar bu camii
halka hizmet vermiş olup bu süre içerisinde
geçirdiği onarımlar ve yeniden yapılıp yapılmadığı
konusu maalesef bilinmemektedir Ahşap olan bu camiyi
yeniden yaptırmak için bir dernek kurulmuş bu
dernekçe civarındaki birkaç evde satın alınarak arsa
büyütülmüş ahşap olan camii yıkılarak yerine şu anki
camii kargir olarak 1960 yılında yapılmıştır.
Saray camii:
Bu camii ilk olarak 1811 yılında ilçemiz ileri
gelenlerinden kurt oğlu El-Hac halil ağa tarafından
mescit olarak yaptırılmıştır. Ahşap olan bu mescit
in kıble tarafının çok dar olması ve mihrabının da
tam kıble istikametininde olmaması nedeniyle 1963
yılında yıktırılarak ve arsası da büyütülerek camii
yaptırma dernegi tarafından yöremiz ustalarına
kargir olarak yeniden inşaa ettirilmiştir. Halen
kullanılmakta olan bir çeşmesi ile hizmet vermeye
devam etmektedir.
Müftü camii:
1900 lü yılların başında kaza müftüsü olan hafız
mustafa tevfik efendi arsasında bir camii
yaptırmıştır. 1943yılındaki depremden hasar gördüğü
için büyük çapta onarılmış olan camii 1995 yılında
ise özelliği bozulmadan yöremiz ustaları tarafından
restore edilmiş minaresi ise yenilenmiştir.
İlçemizin tek ahşap camisi olarak halen
kullanılmaktadır.
BELEDİYELER
Gümüş Camikebir
Irgat
Şıhlar
Tekke
Ağcadede
Yenicami
KURUMSAL
